Budel is sinds 1648 een grensdorp, en bijna net zo lang wordt er gesmokkeld. Wat over de grens ging, veranderde steeds: zout en graan, boter en sigaretten, brieven en vluchtelingen, neergeschoten piloten en later drugs en vuurwerk. Wie er smokkelde en waarom, veranderde mee.
Hoofdstuk 1 · 1648 – 1915
Smokkelen om te overleven
Eeuwenlang was de grens met Hamont en Achel voor arme Kempenaren vooral een kans op een extra stuiver.
Smokkelaars met ezels op een bospad, 19e eeuw. Rijksmuseum (CC0).
Een oude grens
Na de Vrede van Münster in 1648 lag Budel in Staats-Brabant, bestuurd door de Republiek, en Hamont in het prinsbisdom Luik. Hamont had al in de 17e eeuw een douanekantoor. Voor katholieke Brabanders voelde de protestantse Republiek als een bezetter, en smokkel was daarom ook een vorm van verzet tegen het Hollandse gezag.
In de Franse tijd ging graan illegaal naar Holland, terwijl Engelse en koloniale waren de andere kant op kwamen. Met de scheiding van 1830–1839 kreeg de grens haar huidige vorm, en vanaf dat moment werd er vrijwel onafgebroken gesmokkeld.
Graan en eieren in een jutezak: armoedesmokkel in het museum.
Wat er over de grens ging
De smokkelwaar volgde het prijsverschil. Vóór 1830 ging het om brandhout, lompen en sigaren, halverwege de 19e eeuw om steenkool. Vanaf 1870 kwam zout uit België, waar een kilo 3 tot 3,5 cent kostte tegen ruim drie keer zoveel in Nederland. Rond 1900 kwam suiker erbij, begin 20e eeuw vee, kippen en koffie.
Het meeste was armoedesmokkel: grensbewoners droegen ’s nachts kleine hoeveelheden over de hei. Rond 1900 telde de Belgische douanebrigade in Hamont ruim honderd man, maar de bevolking zag smokkel nauwelijks als misdaad.
1914: van bijverdienste naar noodzaak
Na de Duitse inval van augustus 1914 bewaakten zo’n 600 Nederlandse soldaten de grens bij Budel. Bezet België was voor 80 procent van zijn tarwe afhankelijk van invoer en had eind oktober nog maar voor vier dagen meel.
Over de hei gingen nu voedsel, brieven, oorlogsvrijwilligers en inlichtingen naar België en terug. Nederland stelde uitvoerverboden in, aan Belgische kant patrouilleerden Duitse soldaten, en op spionage stond de doodstraf. Voor de bezetter was de lekke grens zo’n probleem dat hij in 1915 naar een radicaal middel greep.
In de zomer van 1915 kwam er een einde aan de open grens. Wat eeuwenlang een sluippad was, werd een dodelijke val.
De Doodendraad in het open veld, 1915–1918. Spaarnestad Photo.
Een muur van stroom
In de lente van 1915 begon de Duitse bezetter aan een hoogspanningsversperring langs de hele Belgisch-Nederlandse grens. Het doel was het tegenhouden van vluchtelingen, spionnen, brieven en smokkel. In juli 1915 stonden de eerste delen onder stroom.
Bij Hamont-Achel bestond de versperring uit drie rijen draad; de middelste stond onder ongeveer 2.000 volt. De stroom kwam van de buskruitfabriek in Kaulille, en oudere Duitse militairen bewaakten de draad.
Reconstructie bij de Achelse Kluis. Foto: VVV Toerisme Hamont-Achel.
Hamont en Achel
Bij Hamont ging het in twee stappen. In 1915 kwam de draad ten zuiden van Hamont en Achel te liggen, waardoor die dorpen van de rest van België werden afgesneden maar de weg naar Budel open bleef. In dat niemandsland vierde de smokkel hoogtij.
In de zomer van 1916 werd de draad op de grens zelf gezet, en waren de dorpen ook van Nederland afgegrendeld.
Toch erdoor
Smokkelaars, spionnen, jongens op weg naar het front en gewone burgers bleven proberen de draad te passeren, onder meer met isolerende tafeltjes en rubberen handschoenen. Ook spionage- en verzetsnetwerken bleven actief; wie werd opgepakt, riskeerde de doodstraf.
In Hamont-Achel kwamen 17 mensen om aan de draad. Voor de hele grens lopen de schattingen uiteen van enkele honderden tot meer dan duizend doden. Na de wapenstilstand van 11 november 1918 werd de draad afgebroken. Bij Den Ezel en bij de Achelse Kluis staan reconstructies, op de plek waar smokkelaars generaties lang overstaken.
In de Tweede Wereldoorlog werden de oude smokkelpaden opnieuw gebruikt, nu ook voor mensen.
Armband ‘Grenswacht’ uit de collectie van het museum.
Voedsel over de grens
Al tijdens de mobilisatie van 1939 nam het smokkelen weer toe, door werkloosheid en stijgende prijzen. Boter en suiker kwamen uit Hamont. Na de Duitse inval op 10 mei 1940 draaide de stroom om: Belgen kwamen in Budel inkopen doen, en kaas, peperkoek, cacao, zeep en rogge gingen naar België.
Uitkijken over de grens: een opstelling in het museum.
Piloten uit de lucht
In Noord-Brabant stortten tijdens de oorlog ongeveer duizend vliegtuigen neer, ook bij Budel en Hamont-Achel. Overlevende bemanningsleden moesten naar België zien te komen en vandaar via Frankrijk en Spanje terug naar Engeland.
Daarvoor hadden ze eten, kleding, valse papieren en een gids nodig. Smokkelaars in de grensstreek gebruikten hun bekende routes nu om deze militairen over de grens te brengen.
Netwerken aan de grens
Vanuit Maarheeze werkte een netwerk met marechaussees, ‘De Vrijbuiters’, dat contact had met het Belgische verzet in Hamont en Bree. Het bracht eerst ontsnapte Franse krijgsgevangenen en later naar schatting veertig geallieerde militairen naar België. Een andere route liep langs de Achelse Kluis, waar tientallen piloten direct aan de Belgische Witte Brigade werden overgedragen.
Daarna namen ontsnappingslijnen als Comète het over. Dat werk kostte veel: van de circa tweeduizend medewerkers van Comète werden er zo’n 800 gearresteerd en kwamen er 155 om. In Zuidoost-Brabant hielpen meer dan vierhonderd mensen geallieerde militairen; ongeveer tweehonderd van hen werden gered. Ook vluchtende Joden en mannen die wilden ontkomen aan de verplichte tewerkstelling werden over de grens geholpen.
Na de oorlog brak de gouden tijd van de smokkel aan. Het kat-en-muisspel tussen commies en smokkelaar werd harder dan ooit.
Smokkelauto met een kofferbak vol dozen, in het museum.
Het vette goud
In 1948 begon de Benelux-douane-unie, maar het landbouwbeleid bleef verschillen. Nederland hield de boterprijs laag; een kilo kostte er zo’n drie gulden, in België zes. In Budel verdienden vooral kleine boeren zo een centje bij. Families woonden aan weerszijden van de grens, en in het begin smokkelden zij onderling. Later werd de handel georganiseerd.
Bord van het Grenskantoor Budel-Land.Uit de krant: botersmokkel bij Budel.
Van rugzak tot pantserauto
Eerst staken ‘pungelaars’ te voet over, met een zak smokkelwaar op de rug, langs vaste paadjes door velden en bossen. De commiezen posten ’s nachts, maar betrapten maar een klein deel.
Eind jaren vijftig kwam de smokkel in handen van criminelen met zware Amerikaanse auto’s. Zij gebruikten kraaienpoten, olie en rookpotten; de douane spijkerplanken, versperringen en vuurwapens. De smokkelaars pantserden hun auto’s, en er vielen gewonden en doden. Belgische douaniers kregen 10 procent van de waarde van in beslag genomen boter als premie. Douaniers kwamen bewust van buiten de streek, om te veel contact met de dorpelingen te voorkomen.
Het einde van de slagboom
Halverwege de jaren zestig hield de botersmokkel op, toen de boterprijzen in Europa gelijk werden getrokken. Daarna gingen illegaal gestookte drank en sigaretten over de grens.
Aan de Grensweg in Budel stond vanaf 1960 een gezamenlijk douanekantoor van België en Nederland, tot 1992 in gebruik. Op 1 januari 1993 ging de Europese interne markt van start, en verdween de douane na bijna 350 jaar van de grens bij Budel.
Sinds 1993 mag iedereen voor eigen gebruik vrij inkopen doen in België. Wie accijnsgoederen voor de handel naar Nederland brengt, moet wel Nederlandse accijns betalen. Daar ligt de grens tussen boodschappen en smokkel.
Accijnsgoederen: vroeger en nu smokkelwaar.
Tabak en vuurwerk
Door de sterke stijging van de Nederlandse tabaksaccijns kopen steeds meer Nederlanders hun sigaretten over de grens of in het illegale circuit. Ongeveer een vijfde van de in Nederland gerookte sigaretten komt volgens onderzoek uit een illegale fabriek of via smokkel binnen. In Nederland en België werden in drie jaar 39 illegale sigarettenfabrieken ontmanteld. Ook vuurwerk gaat over de grens: in België is zwaarder vuurwerk te koop dan in Nederland mag.
Drugs
De zwaarste vorm van moderne smokkel is drugs. Na de eeuwwisseling verschenen steeds meer wietplantages aan de Belgische kant van de grens, en in de grensregio produceren Nederlandse criminele groepen synthetische drugs. Dit is georganiseerde misdaad, die Nederlandse en Belgische politie en justitie samen bestrijden.
Wat blijft
In het voorjaar van 2020 sloot België tijdelijk de grens vanwege corona, en konden de ruim vierduizend Nederlanders in Hamont-Achel niet naar Budel. Van vier eeuwen smokkel resteert verder vooral erfgoed: het Smokkel & Grens Museum Cranendonck in Budel, de Smokkelroute De Groote Heide en de reconstructie van de Doodendraad.
